Schrijver

 
 

Weg van het midden

Een concept van polair denken

Harry Schram - Weg van het midden, een concept van polair denkenPolair denken gaat ervan uit dat de werkelijkheid is gebaseerd op tegengestelde polen. Vanuit dit denken komt de stelling voort dat de mens alleen niet bestaat, hij staat altijd in relatie tot een ander, polair. Van deze werkelijkheid moet hij zich bewust worden.

In die polaire wereld zijn ik en de ander ook twee tegengestelden en dat moet zo blijven. Zij zijn niet concurrerend, maar aanvullend aan elkaar. Zij staan niet in een hiërarchische verhouding, maar zijn gelijkwaardig aan elkaar.

Polair denken heeft daarom alles te maken met onze persoonlijke relaties, met ons geloofsleven, met ons dagelijks handelen. Bij polair denken gaat het om een humane wijze van omgaan met onze werkelijkheid, met onze omgeving.

Weg van het midden zet aan tot het denken over de vraag op wat voor manier de polariteit in stand kan worden gehouden.

Harry Schram plaatst aan de hand van theologische en filosofische voorbeelden begrippen als mens, God, goed en kwaad, oorlog en vrede, in een nieuw perspectief.

Harry Schram, ‘Weg van het midden, een concept van polair denken’,

Valkhof Pers 2015. 202 blz., € 20,50. ISBN: 9789056254476

 


Recensies

Het boek van Harry Schram ‘Weg van het midden’, laat een eigen geluid horen. Veel theologisch en filosofisch werk gaat uit van de totaliteit van de werkelijkheid, maar dit werk van Schram gaat uit van het individu.

Prof. Dr. A.F. de Jong

De studie van drs. Harry Schram, ‘Weg van het midden, een concept van polair denken’, levert een bijdrage aan het actuele levensbeschouwelijke debat omtrent polariteit en werpt een verhelderend licht op de impasse ter zake.

Prof. Dr. J. Temmermans, Brussel

In onze samenleving zijn we vooral geneigd om dualistisch te denken, in termen van óf-óf. Maar wat als we nu eens inclusief gingen denken, in termen van én-én? In dit boek wordt een voorzet gegeven om dualistisch en dialectisch denken te overstijgen en te komen tot een concept van wat de auteur noemt ‘polair denken’. Bij dualisme en dialectiek wordt geprobeerd om één van beide polen uit te schakelen. Bij polair denken probeert men de andersheid te erkennen en de spanningsvolle relatie tussen beide polen te laten bestaan in een constructieve, dialogische relatie. In dit boek wordt eerst het concept van polair denken uiteengezet. Vervolgens volgt een uitgebreide Bijbels-theologische verkenning van dit concept. Daarna wordt gekeken naar polair denken bij enkele verlichtingsfilosofen, bij Habermas, Buber en Levinas. Ten slotte wordt het dialoog-gerichte model meer praktisch vormgegeven. Erg interessant, toegankelijk en actueel boek, dat tot denken aanzet over een nieuwe, respectvolle manier van omgaan met elkaar en elkaars denkbeelden met inachtneming van de andersheid van de ander.

Dr. Taede A. Smedes, voor de bibliotheken

Schram is een veelzijdig man; hij is musicus, pedagoog en theoloog. Tot zijn emeritaat was hij voorganger van een afdeling van de Vrijzinnigen in Nederland, de NPB (Nederlandse Protestantenbond). Wat polair denken betreft, noteert hij dat de werkelijkheid berust op twee tegengestelde polen; dit geldt ook voor de mens.

Een mens is niet alleen, niet solitair, maar staat altijd in relatie tot een ander, polair. Ik en de ander zijn aanvullend aan elkaar, niet concurrerend of hiërarchisch maar gelijkwaardig. Dit is een constante van het mens-zijn. De vraag die Schram opwerpt, is hoe deze polariteit in stand kan blijven.

Theologisch door de schepping – de mens is mannelijk en vrouwelijk, gelijkwaardig, geschapen – recht te doen. Filosofisch door het begrip ‘mondigheid’ te honoreren, want dat bevrijdt een mens van bevoogding en beklemming, mobiliseert hem of haar en waarborgt voortgang. Polair denken erkent het bestaan van tweeheid en is niet gelijk aan dualistisch of dialectisch denken. Dat is exclusief en aanvaardt niet dat naast een ja een nee staat, naast de vriend de vijand, naast het goede het kwade. De auteur onderbouwt zijn stellingname bijbels-theologisch (hfst. 2) en filosofisch (hfst. 3). In hoofdstuk 4 werpt hij licht op polariteit rondom de keukentafel, waar regelmatig gesprekken worden gevoerd in de trant van ‘dat heb ik ook wel eens meegemaakt’. Schram laat aan dit alledaagse zinnetje zien dat dit geen vorm van polair denken is; dit wordt er juist door opgeheven. Mijn ervaring is niet gelijk aan die van de ander. Tweeheid mag niet worden afgezwakt of verdwijnen, maar moet worden gehandhaafd. Socrates maakte zich daar al sterk voor. Reden dat tegenwoordig het socratische gesprek in bepaalde kringen gretig wordt gevoerd. Schram verdenkt iemand als Levinas ervan dat hij, hoewel hij het tegendeel laat uitschijnen, geen polair denker was. Asymmetrie is bij hem soms zo schrijnend dat polariteit zoek is. Zelfopoffering en passiviteit leiden meestal tot zelfverloochening, ontkenning van het zelf – de polariteit wordt daarmee niet in stand gehouden, en dat is nu juist in het geding in dit boek. Wegcijferen is nergens goed voor. Vandaar dat Harry Schram pleit voor ‘weg van het midden’, de prikkelende titel van een intrigerend boek, geschreven door een irenisch mens.

Prof. Dr. Jurjen Wiersma.in ‘De Stem’ (Prot. Theol. Faculteit, Brussel)

De auteur van het boek met de titel “Weg van het Midden”, Harry Schram, is voor ons geen onbekende. In onze kring kennen wij hem als een begaafd musicus, een gewaardeerde voorganger en een welkome gastpredikant.

En nu heeft hij een boek geschreven over een thema waarmee wij vanuit ons gebruikelijke denken niet zo vertrouwd zijn: de onophefbare verschillen tussen mensen.

Direct in de inleiding al schetst Harry het kernpunt van wat hij het polaire denken noemt. Polair denken komt erop neer dat ik en de ander niet onder één noemer zijn te brengen. De ander en ik zijn heel verschillend van elkaar, zijn niet met elkaar te vergelijken. Je kunt die ik en die ander zien als twee contrasterende polen. En door dat contrast hebben zij met elkaar te maken, want ze kunnen niet los van elkaar gezien worden. De ene pool bestaat dankzij het bestaan van de andere pool. Polair denken is dus gebaseerd op het bestaan van deze tweeheid.

Dat is even wennen. Want wij zijn er van huis uit op gericht om te denken in eenheid, al-thans het streven daar naar. Twee heeft in onze, door het christendom gestempelde cultuur, vaak een ongunstige associatie. Woorden als tweespalt en tweederangs venvijzen naar situaties die wij onaantrekkelijk vinden. In ons perspectief is eendracht en eersterangs te verkiezen boven de begrippen die je met twee of het Griekse “dys” aanduidt. Disfunctioneren, disharmonie, dissonant, de betekenis daarvan is in de zienswijze waaraan wij gewend zijn, ongunstig, niet preferabel. In het vroege christendom (met name in de gnostiek) was het denken gericht op het één maken van de twee.

In het innerlijk van de mens leven tegengestelde gevoels- en denkpatronen en het streven is erop gericht om die twee tegengestelden met elkaar te verzoenen zodat een “heel” mens ontstaat.

Tegengestelden moeten met elkaar verzoend worden, zo hebben we het geleerd.

Uitgangspunt van het boek

Harry kiest in zijn boek een heel andere en verrassende invalshoek. Elke vraag die de mens stelt roept een tegenvraag op en daarmee een nieuw antwoord. Dat proces kent geen grenzen omdat de tweeheid, vraag en reactie, waarborg voor die continuïteit is.

Die tweeheid wordt in het vervolg van het boek uitgewerkt aan de hand van een bijbels-theologische uitleg en een filosofische uitleg. Het laatste hoofdstuk draagt het opschrift “Polariteit, rond de keukentafel” en geeft een schets van de werkwijze van polair denken. Anders dan gebruikelijk gaat gebruikelijk gaat bij polair denken de theorie niet vooraf aan de praktijk, nee, polair denken reflecteert theoretisch op wat in de praktijk gebeurt. ln die praktijk (consequent praxis genoemd) komen wij de mens tegen als wezen van tweeheid: goddelijk en menselijk, ziel en lichaam, goed en kwaad. Het goede kan het kwade niet overwinnen, zoals het kwade het goede dat ook niet kan. Wij leven met beide polen, dat uitgangspunt blijft onveranderlijk.

Korte bespreking van de inhoud

In het boek is veel aandacht voor de polaire begrippen die we in het Oude Testament tegenkomen.

Het scheppingsverhaal uit Genesis is opgebouwd vanuit een tweeheid. De mens wordt mannelijk en vrouwelijk geschapen, Kaïn en Abel zijn een tweeling, Esau en Jacob staan tegenover elkaar als broers met tegengestelde motieven en verlangens, David en Jonathan, Saul en David.

Al deze teksten verwijzen naar een tweeheid in onszelf. Daarnaast is ook de aardse schepping gebaseerd op een polair stelsel. De hemel tegenover de aarde, het licht als tegengesteld aan de duisternis. Hemel en aarde zijn elkaars tegenpolen.

De hemel kan nooit de aarde worden en omgekeerd ook niet. Een letterlijke hemel op aarde is onbestaanbaar. Polair gedacht is de hemel de plaats van God, de aarde die van de mens.

God staat buiten de polariteit van de tweeheid, want God is een eenheid, die als een onzichtbare waarnemer, een getuige eigenlijk, steeds aanwezig is. Maar boven alles geldt dat God niet benoembaar is en wij God dan ook geen menselijke eigenschappen moeten toedichten. Als wij dat doen, dan leggen we God vast onder het menselijk gedrag en dat valt buiten het bereik van het God-zijn. In het voetspoor van Jesaja (Jesaja 45: 6-7) kun je niet verder gaan dan dat God eenheid van goed en kwaad is. God is daarom niet alleen aan te duiden als liefde, want dan maak je God tot een polair wezen. God is niet te splitsen in goed en kwaad.

Als God bestaat, dan is dat op een andere wijze dan wij denken.

Jezus

Was Jezus een polaire denker? Harry voert hem op als een joodse prediker die zijn eigen interpretatie geeft van wat in het verleden werd geleerd.

Hij is een zelfstandige tegenstem van de bestaande opvattingen als hij zegt: “Jullie is ge-leerd om…., maar ik zeg jullie…..”. Hij hield zich aan de Tora, maar gaf een andere inter-pretatie van wat uit de traditie was aangereikt. Dat is een vorm van polair denken. Tegen de traditionele opvattingen plaats je een andere opvatting op basis van dezelfde overlevering. En dat is precies wat Jezus deed. Wie Jezus overigens precies was, we zullen het niet weten.

De filosofen

ln de filosofische uitleg van het polaire denken bespreekt het boek de denkbeelden van grote filosofen in polair perspectief. Kant (durf zelf te denken, laat je niet leiden door andermans gedachten), Hegel (niet polair, de synthese als product van these en antithese is daarmee in strijd), Rosenzweig en Buber (lch und Du, geen Wir, ik ben er door jou en jij bent er door mij, een model van polariteit); Levinas (polair, het gaat steeds om de relatie tot de ander) en vooral Hoenderdaal (door de auteur een polaire denker bij uitstek genoemd. Het gaat bij Hoenderdaal over de constante tweestrijd tussen het lk en de ander).

Slotsom

Harry heeft me met dit boek aan het denken gezet. Juist nu, in de confrontatie met de vluchtelingenstroom naar Europese landen, kan het concept van polair denken een andere aanpak opleveren dan in de veelgehoorde en -beschreven denkbeelden van inburgering, integratie en zelfs assimilatie. Met die denkbeelden zijn we vertrouwd geraakt, maar ze staan haaks op het concept van het polaire denken, dat onderkent dat nieuwkomers en thuislanders verschillende mensen zijn die steeds op zoek moeten gaan naar het evenwicht tussen hun wederzijds verschillende opvattingen en overtuigingen.

Waardering

Het boek is goed leesbaar en geeft overduidelijk blijk van grote eruditie van de auteur. Dat maakt echter wel dat het boek voor lezers die geen kennis van theologie of filosofie hebben, moeilijk toegankelijk zal zijn en dat is eigenlijk jammer. Want het concept van het polaire denken verdient bredere aandacht dan van een select groepje academici.

Mr. Drs. Johan de Wit in Ruimte april 2016

Polair denken

Toegespitst op de werkelijkheid van ons dagelijks handelen gaat het bij polair denken om een humane wijze van omgaan met onze persoonlijke relaties. Met name in conflictsituaties kan polair denken een hulpmiddel zijn om tot een oplossing te komen. De kern van polair denken is de dialoog. Het gesprek moet gericht zijn op voortgang. Geen dingen uit het verleden herintroduceren in het heden of projecteren in de toekomst. We kunnen niet terug, noch in tijd noch in plaats, noch in denken, noch in woorden.

Essentieel is om in het gesprek duidelijk te maken wie je bent en waarvoor je staat, en gericht te zijn op een oplossing die voor beiden aanvaardbaar is. Elkaars verschillen herkennen, ze serieus nemen en erkennen. Dit leidt tot acceptatie van het anders-zijn van de ander, van het andere denken van de ander. Dit is belangrijker dan het zoeken naar een compromis. Kenmerk van het compromis is, dat het een oplossing is waarbij beide partijen of personen iets hebben moeten inleveren. De een ervaart daarbij meestal dat hij meer heeft moeten inleveren dan de ander. Iets is tot stand gebracht dat ten koste is gegaan van de een of de ander. Een compromis is vaak de oorzaak van een nieuw conflict, de strijd kan opnieuw uitbreken.

In de theorie en praktijk van polair denken zijn degenen die een conflict hebben gelijkwaardig. Deze relatie van gelijkwaardigheid staat centraal in het gesprek: beide personen of partijen zijn, met behoud van ieders ‘eigenheid’, bereid om met elkaar in gesprek te gaan … en blijven. De polaire dialoog brengt samen. Je bevraagt elkaar, je leert aan en van elkaar; je ondersteunt elkaar. Je bent er niet op uit om je ‘gelijk te halen’. Zo ontstaat vertrouwen in elkaar dat bij beiden de intentie en goede wil aanwezig is om met elkaar tot een oplossing te komen.

Bij polair denken is er evenwichtigheid. Het gaat niet om standpunten verdedigen. Het heeft niets te maken met inleveren, noch met winnen of verliezen. Polair denken is gericht op het voortbestaan van de tweeheid. Daarmee wordt bedoeld dat de tegenstellingen niet worden opgeheven, maar blijven bestaan. De een denkt en voelt er zus over, de ander zo. Dit staat geenszins het vinden van een oplossing voor een conflict in de weg. Ook ‘We zijn het met elkaar eens dat we het met elkaar oneens zijn’ is al een oplossing. Na deze constatering kan ieder weer verder, aan iets nieuws beginnen, vooruitgaan.

Henk Blokland, voorzitter NPB afdeling Laren-Blaricum, Op Weg, april-mei 2017.

Mijn inspiratie voor het schrijven van dit artikel kwam voort uit het lezen van Harry Schram, Weg van het midden. Een concept van polair denken. Uitgeverij Valkhof Pers, Nijmegen.

 

 

 
     
Contact